Iñaki Irisarri

Joan den astean, jakina denez, simulakro bat egin zen zezen-plazako kalejoian. Osasun zerbitzuak prestatzea eta hobetzea zen helburua, eta ziur aski lortuko zen hori. Baina simulakro hura ikusi eta gero, halako gogoeta egin, eta konturatu nintzen gurean simulakro asko eta asko egoten direla, eta, gainera, entzierroko hori ez bezala, oharkabean pasatzen direla haietako gehien-gehienak. Esate baterako, gure agintarien ahotan iraunkortasuna, errentagarritasuna, zuhurtasuna eta beste hainbat tasun aditzen ditugun bakoitzean simulakro handia dago, gero, errealitatean, Los Arcoseko zirkuitua eta halako obrak egiten dituztelako, hau da, zabaldutako hitz eder haietatik beste muturraren puntan daudenak. Halaber, simulakro hutsa da, antzerkia besterik ez, kulturaren hiriburua izan nahi izatea eta Iruñean kontrolpeko kultura elitista bat besterik ez bultzatzea, edo, baita ere, sanferminen aldarrikapena egitea mundu zabalean, eta aldi berean kaleko giroa ito nahi izatea festetan, bidenabar bultzatuta, gainera, sanferminak erakustea museo bateko hormen artean itxita, momia baten antzera.

Tira, gaur San Joan bezpera da, eta gau egokia izan daiteke gustuko ez ditugun hainbat gauza sutan erretzeko; eta ez, ez naiz orain simulakroei buruz ari, simulakroak berez ez baitira gaiztoak; askoz okerragoak dira, dudarik gabe, simulakroak egiten ari direla esan gabe, behin eta berriz simulakroak egiten eta gezurrak esaten dituztenen asmo gaiztoak; horiek, nire aldetik, sutan ikusiko ditut gaur gauean.

Deskargatu

Ziklo batzuk betetzea da kontua: Reyesek deitu zuenean banuen susmoa; hau zela kurtsoko azkena; eta hitzak, “azkena” horrek, izutu egin ninduen. Amesgaiztotan pasa nuen gau hura Leihotikan taldearekin: kaletik segika zetozkidan Bukatu da kantatzen, Frank Sinatraren koro eta guzti, punk kaliforniarraren eta New Yorkeko crooner estiloaren sintesi ezinezkoan.

Ez baitzait gustatzen uda, horrela, bere osoan: ziklisten zikloaren hasiera da, berbarako. Laster dugu Frantziako tourra, eta telebistako txirrindularien balentriak imitatu nahian, zikloturista gilbor-handiz beteko zaizkigu Euskal Herriko errepideak oro. Bai, badakit, ziklo bat besterik ez da: udazkenarekin jaitsiko dira bizikletatik. Baina hastear dugu zikloien zikloa ere: San Juan suarekin batera garagardo merkea, txiza-arrastoak eta txosnak, aurten inoiz baino entretenituago, Hegoaldeko administrazioak ados jarri baitira soldado ergelak ere festetara bidaltzeko txispaz armaturik eta, nola ez, ipurtzuloraino ziklatuta.

Tira, goizago edo beranduago, horiei ere amaituko zaie zikloa. Baina nik irailean ez dut ezer faltan botako: uda hilda, neskak pasatzen ikusi; dena izango da 80ko hamarkadako kanta hartan bezala; ni berriz izango naiz, noizbait izan nintzen tipo hura. Bueltatuko gara, faszikuluak legez, agian melanomaren batekin, baina dolu gabe, ez baitugu ezer berezirik egingo, gauza bereziak egiteko munduko denbora guztia eduki dugun arren.

Bai, badakit, ez da oso ikuspuntu baikorra. Hori ere, ziklo kontua izango da.

Deskargatu

 Deskargatu

Deskargatu

Baudelairek berak dioenez, behin bulebarra zeharkatzen ari zela, Parisen, puntako orduan, aureola galdu zuen. Bere burua karrozez eta zaldiez inguraturik ikusi zuen, kaos mugikor zoroan, non heriotza bazter guztietatik lauhazka bizian heltzen den. Ataka horretan, mugimendu zakar batez, aureola lurrera erori zitzaion eta ez zen atzera hartzera ausartu. Bizitza baino nahiago izan zituen intsigniak galdu. Orduz geroztik, konturatu zen, incognito ibiltzen ahal zela, galdukeriatan aritu, ekintza makurrak burutu, Burger Kingetara sartu, hilkor xumeak bezala, inork ezer aurpegiratu gabe. Ez zuen, beraz, komisaldegira jo, lagunek aholkatzen zioten bezala, galera salatzera, ezta gauza galduen bulegora ere. Horren ordez, barrez hasten zen poeta txar batek aureola aurkitu eta jantziko zuela irudikatzen zuen aldiro. X eta Z-rengan pentsatzen zuen bereziki.

Baudelaireri adituta, argi dirudite aureolarik ez eramateko abantailek. Baina, zertarako engaina, arras osagarri ederra da aureola ongi eraman bat, guztiarekin konbinatzen du, baita (hau Baudelaireren ondoren jakin zen eta bereziki hari esker) bohemiar izaerarekin ere. Gainera, hain dira merkeak!

Demagun norbait Alde Zaharreko kale batetik edo parke batetik paseatzen (flânatzen) ari dela, hilkor xumeak bezala, eta bat-batean iristen zaio guztia kaka hutsa delako sentsazio leun bat, orduan burura eraman dezake eskua, aureola doi-doi ukitu eta bera salbaturik dagoela sentitu, bera artista delako: musikaria, poeta, nobelista, bideo artista berlindarra, egunkari bateko zutabegilea. Egia bada idaztea (idaztea, adibidez) limonada prestatzea bezain ekintza duina eta humanoa dela, bezain ezdeusa eta aspergarria dela (gehitzen dut nik), zergatik hainbesteko zalaparta?

Nik susmoa dut, gainera, idatz kontuek gizarte errealean garrantzia galtzen duten bitartean, eta heinean, idazle jendeak bere burua nabarmenago eta ageriago jartzen duela. Idatzitakoa saldu beharrean, zerbait saldu behar bada, norberaren burua saldu beharko balitz bezala. Eta bere burua jeniotzat eta bakantzat daukan pertsona bat jasan behar izatea kultur jarduera bezala ez da oso kilikagarria, Felix de Azúaren arabera, eta bai aspergarri xamarra karitate lan bezala. X eta Z-rengan bereziki pentsatzen ari naiz.

Deskargatu

Lo que se vió una vez ya no se vuelve

A ver igual, dicen las hojas secas.

Hora del té, tostadas, margarina,

Todo envuelto en una especie de niebla.

Nicanor Parra

Agurrari agurra pilatzen zitzaion

eta ordu bete eman genion elkarri

gure urte inozoetako Pamplonan;

eguzkitara utzitako gorpua jadanik.

Ez genion besterik eskatzen,

kirats zahar eta ezagun hura,

hildakoei darien bake hori.

Kaldereriara eraman ninduzun,

Madrileko avenidetara ohitutako

zure ibilera bihurri eta bizia

alde zaharreko kaleetara

berriz ere moldatu nahian,

eta Adrianaren logela, hitzik gabe,

ezkerretara hiltzen utziz.

Orduan (ez)bezala, biluzik ginen

Hitz gutxi batzugatik ez balitz, dardarka

Bi jaioberri; hain zen dena oraina.

Lehengoak guztiz ahaztu gabe

Ikasi behar izan nituen zure keinuak,

Lehen aldiz, berriz ere,

Beste gose batzuekin egindako

Beste gosari haiek gogoan,

Eta Bennen aipu hura (oker) gogoratuz;

Estatuak maite dituenak,

Hondakinak ere maite behar ditu;

Ez nizun ezer esan, nahiz

Maitatu zintudan isilean,

Pamplona hain berri

Eta hain zahar hartan

Zure ahotsari zauritutakoak

eta hildakoak zenbatuz.

Deskargatu

San Agustinek bereziki, eta Elizak oro har, tumeszentziarekin izan duten zerikusi gatazkatsuaren berri ongi ematen du Hiponako santuaren adagio honek: “hantutakoak handia dirudi baina ez da osasuntsua”. Egunero errepikatzeko moduko esaldia da, arrazoi berezirik gabe beti irribarrea sorrarazi didana, seguruenik ia gauza guztietan bigarren zentzua, gehienetan lizuna, aurkitzeko joera umetsua, adinarekin txikiagotu ez zaidana, dela kausa.

Hala ere, gero eta gehiagotan San Agustinekin ados egoteko motiboak aurkitzen ditut. Aste honetan, irakur zaletasunari buruzko hausnarketa eskatu didate. Irakurtzearen prestigio faltsuaz aritu naiz. Eta aipatu ez ditudan arren, bi kasu izan ditut buruan: bata, irakurle klubak, gure hiri-herrietan gero eta ugariagoak. Irakurketaren inguruko dinamismoa isla zezaketen, baina nik kontrakoa ikusten dut; bakarkako lana den irakurketa sozializatzeak ariketa horren krisia eta minorizazioa baino ez dezake adierazi. Irakurle klubek autolaguntza taldetik dute. Modu berean, hemen, Burlatan bolillo egitera etxekoandre eta etxekojaun batzuk elkartzen dira; hain zuzen ere, bolilloa egitea hilik dagoelako.

Baina irakurtzea ariketa hila al da? XXI mendeko gure bizimoduan esango nuke baietz, fenomeno soziologiko moduan bederen. Ohitu beharko dugu hobby trataera ematera, oraindik inertziaz mantentzen duen prestigioa galdu ahala. Nire (eta zure) belaunaldia izan daiteke azkena irakurketa baloratzen. Edo, ñabardura bat ezartzearren, fikzioa hizkien bidez jasotzen. Fikzioak, epikak aurkitu du bitarteko hobeak. Baliteke letrek anputazio hori bere gain hartu ahal izatea.

Hantura osasungabe gehiago: liburuak gero eta potoloagoak dira, best-seller neurria guztiz da hanpatua. Irakurtzeko denbora (eta kasik gogoa) ez duten irakurleak errugabe sentiarazteko? Kontatzearen porrota da?

Deskargatu

Nonode herri osoan asto gehiagorik ez zela, negozio gizonak eskaintza berezi bat egin zuen: asto bakoitzeko 500 txapon ordaintzeko prest azaldu eta joan zen, astebete pasatu eta gero berriz agertuko zela esanda.

Biharamunean, beste negozio-gizon bat agertu zen Nonode herrira eta astoak saltzen zituela iragarri zuen: asto bakoitza 400 txanponen truke.

Lehendabiziko negozio-gizonaren eskaintza bizi-bizi zegoen Nonodeko herritarren gogoan, eta asto guztiak erosi zizkioten bigarren negozio-gizonari, bakoitza 400 txaponen truke; dirurik ez zutenek, dirua maileguan hartu zuten eta herritar gehienak zor handitan sartu ziren. Izan ere, Nonodeko ez ezik, eskualde osoko astoak ere erosi zituzten nonodetarrek.

Baina negozio-gizonak ­—ez lehena ez bigarrena— ez ziren sekula itzuli Nonodera. Horren ondorioz, Nonode astoz eta zorrez beterik dago. Dirua mailegatu zutenek ezin izan zituzten astoak saldu eta, beraz, ezin izan zituzten ez kurrituak ez maileguak ordaindu.

Dirua maileguan eman zutenek agintariengana jo eta euren kexa agertu zuten, zeren maileguak eta kurrituak kobratu ezean, beraiek ere hondoa joko lukete eta ezin izanen lukete maileguak ematen jarraitu; beraz, euren hitzetan esanda, “dena hondoratuko litzateke”.

Mailegu-emaileak  hondora ez zitezen, agintariek mailegu-emaile horiei dirutza eman zieten. Halere, mailegu-emaileek dirutzaren zati eder bat hartuta ere, ez zizkieten herritarrei zorrak barkatu, eta herritarrak egunetik egunera handitzen ziren zorretan itota gelditu ziren.

Bestalde, Nonodeko agintariak herri-ondasunak xahutu zituen eta, ondorioz, Udalak berak hondoa jo zuenean, agintariak beste udaletako agintariei diru-laguntza eskatu zien; baina beste agintariek erantzun zioten ezin ziotela dirurik utzi, zeren Nonode bezalako udal batek, hondoa jotako udal batek, ezin baitu maileguan utzitako dirua sekula itzuli. 

Finean, nola daude kontuak Nonoden? Aberatsak lehen baino aberatsagoak dira, negozio-gizonak, negozio-gizonaren lagunak eta mailegu-emaileen irabaziak bermaturik; herritarren maileguen kurrituak kobratzen jarraitzen dituzte eta ordaintzerik ez duten herritarrei astoak hartzen dizkiete bahituran. Herritar asko eta asko dirurik gabe era astorik gabe bizi dira egun. Nonodeko Udala bera era zorrez itota dago. Baina zer egin dute Nonodeko agintariek egoera larria dela eta? Agintariek udal langileei soldata murriztu die.

Nonode edonon da. Izan ere, edonon, eskuinetik ezkerrera irakurrita duzu Nonode.

Nonoden herritarrek ez dute abererik, ez dira aberatsak eta Andu Lertxundik duela gutxi gaztigatu digun gisara, “abere askoren jabeak derrigorrez izan behar abere-kiratsa, aberatsa abere asko —ondasun asko— dituena baita”. Horregatik Euskal Herrian aberatsa abere hatsa duena omen da.

Deskargatu